Nélida Piñón, ou como buscar uns ollos azuis nunha vaca marela

            A narración do Universo segue a ser reescrita por Nélida Piñón. Ese é o relato que rexistra todas as xenealoxías ata un lugar común inicial, ao que haberá de trasladar ab eternum. A historia é a mesma que iniciaron os clásicos cos mitos. A que adornaron filósofos, monxes e literatos, desde os ídolos ata as relixións monoteístas. A que reflectiron artesáns, pintores e escultores nas súas obras. A que herdamos oralmente dos antepasados. A que se imprimiu en arxila, en papel de arroz, en papiro, con tipos móbiles de porcelana, madeira ou metal. A que nos fixo máis cultos e universais grazas a Gutemberg. A que compendiaron os enciclopedistas franceses. A que revolucionaron Nietzche e outros, matando a Deus. A que tratan de reconducir os físicos, con especulacións cósmicas. Unha lenda que cada certo tempo demanda ser renovada case con técnica de taracea, colocando fragmentos e inserindo o propio lector ou escoitante, protagonista á fin, polos labirintos, polos intersticios, do que en verdade merece ser referido. O ser humano recoñece as súas limitacións e sabe que ten que recompoñer os seus relatos.

            É por isto que necesitamos contistas enxeñosos e valentes, que colmen as nosas ansias de esperanza, non importa de onde veñan ou onde vaian. A cultura, a transmisión oral, a plástica ou a literaria, parten deses anhelos e, periodicamente alcanzan uns límites. E ás veces o xenio emerxe, non dunha lámpada, senón dunha pequena máquina de escribir Hermes, interesante regalo para unha nena brasileiro-galega con inquedanzas literarias. Palabra e maxia creadora para achegarnos á vida como seres astutos e conciliadores.

            A ficción de Nélida trata de axudar ao mesmo Homero. Tenta facer comprensible a tradición dos narradores tradicionais. Procura manter vixentes as súas Penélopes, aos grandes personaxes. Absorbe os saberes e os sabores dos debuxos de Altamira, sincretiza os ideais de Cristo e mesmo de Lutero, os cantos dos poetas sufíes, os vislumbres dos místicos, as dúbidas dos agnósticos. Na súa idiosincrasia, a autora anova credulidades, fantasías e palabras; dialoga e discute con Luís de Camoes, con Cervantes e con Shakespeare; percorre vericuetos e labirintos do pensamento; tira do fío de Ariadna -e mesmo de aqueles que manexaron os papaventos de Constantinopla, ou dos que sustentan os invisibles tendais que cruzan a Historia- para urdilos coa liberdade dos aires cultos, en libros marabillosos. A escritora tece e destece. Trata de dar respostas e un sentido actual á viaxe de todos os seres, de todos os tempos, de todas as civilizacións; de argüír en ires e vires, partires e retornos, en pos de non se sabe moi ben que salvación, misterio ou resposta a un interrogante definitivo. Así, proponnos unha guía desde a reflexión, o saber, a moral e o razoamento; unha ruta, un camiño no que se coce en cada tempo novo un pan fresco co que axudar a substentar a carne e levedar o espírito. A súa é unha liturxia particular, transparente. Unha valiosa achega para que cada quen exerza a súa vida o mellor posible.

            Teño a sorte de compartir o tempo que me regala Nélida. Fágoo con intensidade, co entusiasmo de quen acepta coñecer-o valor de cada segundo. Logo da algarabía inicial, nos nosos encontros, como nun ritual, cerimonial e simbolicamente, desposuímosnos de calquera careta coa que circunstancialmente puidemos ternos defendido na contenda social, despoxámonos dos tapuxos egoístas que emanan por todas as partes. Somos nós, recoñecémonos, admirámonos como humanos, e querémonos como irmáns.

            Entre nós somos naturais, dunha espontaneidade case tribal. Nutrímonos de reflexións e regalámonos improvisacións, ás veces moi afortunadas. Rímonos espontaneamente e dabondo, en ocasións ata de forma estentórea -sobre todo ela, pois quizais a súa experiencia  faina máis expresiva-. A súa oralidade fascíname. É unha fervenza de intelixencia. Precipita metáforas e pensamentos cunha cadencia segura, ao ritmo dunha fonética brasileiro-portuguesa-galego-española case bailable, emocionante na súas expresións, misterios e intencionalidades. O seu caudal semántico é abafador. Encauza afastados saberes clásicos, ecos de África, América e Europa, hibridados no Brasil. Consecuente, defende a mestizaxe, a concordia discors, o acordo non escrito entre culturas dispares. Mundana contemporánea, non deixa de sorprenderme. Revestiuse dun saber abisal que comparte. Propón un tranquilo navegar en base ao respectuoso entendemento. A cambio admite o meu humor, espontáneo, orixinal, efectivo.

            Nélida é grega, romana, árabe, africana, celta. Na súa acción explícita a intención de facerse entender, de poder ser lida ata polos que non saben ler, nin os libros nin a vida. Esfórzase por transmitir o que ela sabe, o que aprehendeu dos antergos, da civilización que se foi facendo co atravesar dos séculos, do que leu ou escoitou. As súas intuicións son lama creadora, esencia que se fai cántaro de auga de vida.

            O noso xeito de ser amigos, de ofrecérmonos amor fraterno, é tan sensual como podería telo sido nunha expresión carnal de mocidade se os anos non nos desencontraran en duas idades distantes. Limitámonos a falar, a mirarnos e a sentirnos próximos na comprensión do outro, outorgándonos o pracer da calor humana, participando compracidos do aprender escoitando, respectándonos dun xeito exquisito.

            Encandinlame o seu cosmopolitismo e a súa capacidade para escabullarse das multitudes. Isto adquire verdadeiro valor cando falamos dun persoeiro recoñecido mundialmente. O seu exercicio é unha introspección vital, o máis expresivo uso de humanidade pensativa. Auséntase temporalmente da masa, do ruído, para concibir a súa obra. É consciente de que no seu retorno ao cotián ten que portar sabias reflexións. Metaforicamente, Nélida busca as súas ofrendas no acougo. Nelas atopa a súa permanente aldea virtual, cal ermitaña.

            Sábese ligazón de todas as imaxinacións precedentes. Continúaas coas súas achegas. Con constancia, recrea a súa propia mística, os seus abraios expresivos, os seus adornos. Utiliza un estilo orixinal, identificable, propio. Nun plano formal, técnico, opta pola estética fronte aos condicionantes do estrito. Embucha ideas con palabras fermosas.

            Nélida é unha intelectual capaz de fabular. Intenta así responder ao compendio dos interrogantes acumulados pola Humanidade. Encandea ao lector utilizando unha literatura que cómpre ser contada, que tenta atopar amplitudes para a súa utilidade práctica, que é luz. Goza dunha prosa certeira e eficaz, resultado dunha erudición excelsa, dunha experiencia atenta, dun observar áxil. Utiliza substantivos acariñados pola adxectivación. Seduce cas súas audacias comunicativas, en páxinas trufadas de imaxes. Cunha prosa lenta, exerce unha especie de xogo malabar de intencións xeniais, logra o triplo salto nunha obra mansa e inmensa. Os seus libros son baúles mundo – semellantes aos que soportaban as pertenzas, moitas ou poucas, dos emigrantes-, conteñen aventuras míticas e humanas que deberán ter que recontar as Sherezades de cada era.

            Tal como crea, recorda. Aínda así, Nélida coñece a fraxilidade da memoria, pero non se asusta. Séntese obrigada a lexitimar o pasado para os seus contemporáneos, para refacer ilusións. Ofrécelle aos lectores un punto de fuxida belo, quizais unha redención paradisíaca. Aquí tamén se mostra como viaxeira eterna, superadora de fronteiras, de límites intelectuais, de prexuízos e de ideoloxías castrantes, do imposto en definitiva. Aí reside a súa orixinalidade máxima: na elocuencia e na idea, na proposta das palabras estruturadas cunha certa orde elegante.

            As viaxes da escritora pola xeografía física, á marxe da súa audacia, son insuficientes e as comparamos coa súa capacidade para facer incursións no seu imaxinario, guiada por unha liberdade firmemente liberal e absolutamente interesada nos seus resultados literarios. Novidosos logros, intelixentes, ben esculpidos.

            A Príncipe de Asturias das Letras, a Premio Juan Rulfo, ten crenzas, conviccións soportables, froito da fantasía e da necesidade dunha esperanza. Abalea entre o que ofrece o pasado irremediable, o que lle obriga a realidade e o que lle suxire a agudeza. É literata que se sabe muller, un ser humano que coquetea cos significados, os desbrava e fainos peculiares, mesmo dixeribles.

            As súas indagacións extraordinarias, a súa mestura de elementos simbólicos e conceptuais, preséntannos un ser comprometido co enigma da invención, que consegue unha escritura útil, e que goza dun gusto elegante, refinado. Non importa a temática que aborde.

            Toda a súa escrita é unha conmovedora e fonda pregaria oral na que collen a individualidade culta, a soidade escolleita, a veciñanza respectable, a designación clarividente, as carencias obxectivas, as dúbidas humanas, as ambicións coma renuncia, a acusación das mesquindades, a tolemia aceptable, a poética do amor, a furia da carne, os sortilexios da estética, a marabilla do reflexo, o ser humano como xeografía, os destinos permanentes da Historia, os educados fracasos, a arte ilustrada, o Románico humilde, o Gótico esplendoroso, a memoria dos emigrantes, a cultura universal, a liberdade da experiencia, a fraxilidade da masa, a felicidade moral, os rituais, a curiosidade enriquecedora, a palabra coma refuxio, o retorno ao fogar, a defensa do poder arrogante, a decadencia coma finitude, os vínculos; as cidades esvaecidas, entremesturadas, resultado de tanto vagar entre espazos reais e ficticios, propios e estranos, diversos; a metamorfose dos significados, a visión poética, os ideais, a ductilidade intencionada, o afán fundacional, o mito, a elegancia moral, a revolución da muller, os dereitos humanos, as contradicións, a autoestima dos vulnerables, as atrevidas analoxías, o pasado asumido, a reflexión imprescindible, a transgresión perturbadora, os sucesos extraordinarios, as perspectivas descubridoras.

            Nélida vive no permanente oficio da sedución erudita. Exerce de chamán, cunha dimensión moral. Non renuncia a unha comedida ambigüidade, estudada, coa que  propoñer as solucións para a barbarie colectiva. Coñecedora da Historia, é consciente de que debemos conternos, necesitados como estamos dunha orde construída, respectuosa, desacralizada, instalada na xenerosidade máis ampla da ofrenda. Na súa obra existe unha permanente invitación a albiscar a outredade e, con ela, a convivencia, a cultura, a paz e a felicidade posible. Ante ela, estamos perante un exemplo do privilexiado exercicio incontestable de seren humano.

            É unha muller polisémica, aparentemente poliédrica, seditabunda de saber para mellor ser, e transparente. Poderíase representar cun excelso xogo de sutís capas de cebola, que agochen laberintos sentimentais, propios dun latir vital, precipitado e sereno, que enguedellase en percorridos comúns e fantasías excepcionais, prodixio e maxia evolutiva, moderna por arcaica, individual e colectiva. Non teme á folla en branco, pois goza da elevada arte de intuír resolucións para cada misterio, de saber tecelos con palabras. Éxtase e mística, tamén oficio e dedicación.

            Desde A Lagoa, en Río -agora circunstancialmente desde Lisboa-, acompañada por Karla de Vasconcelos, a súa secretaria e amiga, da súa adorada cadela Suzy, e do recordo do añorado Gravetinho, olla a vida de seres desesperanzados, dos mesmos que souberon procrear aos deuses para salvarse a si mesmos. Coido que, as veces, nesa intimidade, pervive a aventureira que quixo ser mariño, espadachín e soldado real; a que soñaba con protagonizar un western. Todo sucede mentres escoita música de Mozart, Wagner ou Schubert. Namentres danza co cotián. É entón, cando ascende ao Hades, desde a seguridade do fogar.

            Curiosa e inqueda, rodeada de papeis e arquivos, reverencia os afectos. É desprendida, tolerante, compasiva. Ten un amplo sentido do ridículo e un meirande de celebración. Amósase en débeda coa intelixencia, coa astucia humana, co mundo visible e invisible. Atrapa sen disimulos canto poida alimentar á súa xa portentosa intuición, o que expande os seus horizontes. É unha lectora voraz e indisciplinada. Recoñece unha débeda eterna con Homero, pero leuno todo: o Antigo Testamento, o Novo, a San Pablo, os textos sánscritos. Moita Historia, de Tucídides a Braudel. E segue a facelo

            É anfitriona excelsa, sorpresiva en formas, na orde do protocolo exacto, nunca estrito. Gastrónoma delicada, consegue recendos extraídos do produto natural, en longas horas de cocemento lento, como se estivese a escribir. Procura aos seus invitados a evocación dos sabores da infancia. Invítalles a acompañalos cun bo viño e un espléndido final achampanado á francesa.

            Nas súas celebracións, a oralidade imponse como alimento central, non do corpo, senón do espírito. Fala, suxire, escoita, brinda, comparte e pecha os ollos para saborear. Goza da boa mesa, o pan e o sal, a empanada de bacallau con pasas, o caldo. Sabe indagar sen feridas na alma dos seus interlocutores, extraer o mellor de cada un. Ama as vidas adubadas. O gran labor do escritor é a recolleita de excesos, de singularidades, de pequeneces, de adxectivos, de descricións, de disparates verbais e de metáforas espontáneas. A cacería propicia ben se pode producir nunha sobremesa deliciosa. A dixestión converterá un apuntamento nunha obra literaria, antes de que a autora poida volver pechar os ollos para se deleitar.

            Malia as súas fábulas e experiencia, estou seguro de que nela pervive a nena que albiscaba o mundo desde o monte de Cotobade, alá pola Pontevedra interior. San Lourenzo e Borela son as súas patrias preferidas, fundidas na memoria e no corazón. Ama Brasil e Galicia. Desta última, adora o vento, as vacas, as patacas, os porcos louros, o cheiro a humidade. É paisana de aldea e cosmopolita de mundos. Mais a súa cabana, na que tamén é feliz cada vez que regresa, está en Río de Xaneiro.

            Posúe unha esperanza sabia, incontrolada. Esténdese ficcionando intimamente o reencontro con Daniel e Amada, o avó de ollos azuis, e a avoa de misa diaria; con Isolina, a súa outra avoa; Carmen e Lino, os seus pais. Cos seus educadores, Nai Elmara, mestra e amiga; Doña Avelina, prodixioso enlace coa negritude; Simón Oliveira, o seu libreiro; Carmen Balcells, a súa axente e amiga da alma. Con Homero, Virxilio, Dante, Cervantes, Shakespeare, Balzac, Víctor Hugo, Machado de Assis, Guimarãé Rosa, Clarice Lispector, Borges, Cortázar, Gabo, Carlos Casares e demais compoñentes da súa xenética familiar, vital ou sapiencial. Quero citar aos seus amigos Darío Villanueva, Ramón Villares, Luis Tosar, Bieito Rubido, Alfredo Conde, Juan Cruz, Carmen Iglesias, Carmensa de la Hoz, Betty Lagradere, os Mariño, os Balcells, os Varga Llosa, os Piñeiro, Cándido Pazos e José Barciela. Aínda así, débome olvidar, por razón de espazo, de case todos os escritores, periodistas, intelectuais, artistas, líderes sociais, brasileiros ou non, de fama mundial ou humildes xentes, ós que fai felices coa súa amizade, sempre boa e xenerosa.

            En Galicia espéroa sempre para volver buscar uns ollos azuis e emocionados que miran  unha nena. Poderían pertencer a Daniel -ten as mesmas letras de Nélida-, a quen o mestre Mateo outorgou o don do sorrir románico, eterno da pedra, no Pórtico da Gloria. A maxia da vida pódese contar cun sinxelo sorriso, ou cunha ollada, ou cun nome. Sei que Nélida atesoura na súa memoria esa mirada azul que un día viu reflectida nos ollos dunha vaca marela. Seino porque coñezo á miña amiga e vina escrutar a unha loura galega no camiño de Santiago de Compostela a Vedra. Foi un deses días no que a vida atopounos sobre os prados, na aldea, nun lugar semellante a onde retozan as súas acordanzas da infancia. Falo dunha desas xornadas nas que puiden gozar da emoción da súa compaña, dos seus risos, da conversación culta, demorada, fronte unha cunca de caldo e un cocido, ante o lume da lareira; un momento de choivas lentas, baixo o teito acolledor dunha casa enchoupada por fóra e acolledora por dentro. Como nun conto. Foi co fotógrafo Carlos Rodríguez, autor dun clásico da fotografía paixasística mundial, Galicia, instante eterno, no Mesón de Roberto.

            Non hai distancia entre A Lagoa, en Río, ou Lisboa, o onde queira que se atope Nélida, e Bertamiráns, en Galicia, onde resido. Esa é a maxia da amizade, da comprensión, do sabermos compartir sentimentos, experiencias, lecturas, escritos; bens e feridas da vida.

            Nélida é amiga, xa o dixen, do autor da Ilíada e da Odisea, e de moitos outros seres relevantes. É a miña amiga-irmá; escollémonos un día de casualidades afortunadas, na Praza do Obradoiro. Non fixo falla que ninguén nos presentase. No mesmo intre que se cruzaron as nosas miradas, soubemos que, para sempre, compartiríamos unha viaxe máxica. Leveina a visitar a praia de Arealonga, en Chapela-Redondela, onde nacín, á Estación Marítima de Vigo, de onde partiron moitos emigrantes para América e onde ela retornou sendo unha nena. E con ela recei a súa virxen da pequena capela, alá, na fermosa ponte que achega Borela ao mundo.

            A Literatura é unha estrana máquina de coser palabras tentando conseguir un bordado belo, lúcido, alegre ou triste, como o noso discorrer. Unir a Homero cunha vaca galega xustifica un oficio que permite contar unha e outra vez, como o tecer e destecer de Penélope, como as narracións de Sherezade, como o dicir eterno e calado dos galegos, como a noite sucede ao día. Nélida é unha gran señora, unha insuperable amiga e, tamén, unha recoñecida e universal literata, na que afortunadamente pervive unha nena sabia que soña cun mito: unha vaca marela cuxa mirada de séculos reflicte tamén os ollos azuis do avó Daniel. Neses ollos da cor do ceo e do mar colle a Historia con todos os seus contos. Nós narrámola puntualmente, con Galicia sempre no corazón, tentando que se produza unha catarse.

 

Alberto Barciela é xornalista

Es necesarios estar conectado para escribir un comentario Conectar